Het ministerie van Volksgezondheid (VWS) werkte tijdens de eerste coronagolf mee aan een instructie waardoor verpleeghuisbewoners niet meer naar buiten mochten voor een wandeling of winkelbezoek, wat andere Nederlanders wél mochten. Ambtenaren signaleerden dat een sluitende juridische basis hiervoor ontbrak. Toch bleef de instructie ruim twee maanden bestaan. Dat blijkt uit interne overheidsmails die Nieuwsuur analyseerde.
“Heel veel mensen zijn onnodig opgesloten, wat niet had gemogen”, zegt voorzitter van de landelijke cliëntenraad (LOC) Marthijn Laterveer. Hij wil dat de kwestie wordt onderzocht.
Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans zegt dat via een “schaduwbeleidslijntje” bewoners “de facto gedetineerd werden”. Voor zo’n maatregel was volgens hem een “stevige wettelijke grondslag” nodig. “Die was er hier niet.”
Binnenhouden mag bijna nooit
Deze week gaat de parlementaire enquête over de avondklok: de eerste maanden van 2021 moesten Nederlanders tussen 21.00 en 04.30 uur binnenblijven. Bewoners van verpleeghuizen mochten volgens instructies van branchevereniging Actiz tijdens de eerste golf 24/7 de straat niet op.
Uit SCP-onderzoek van vlak voor de pandemie blijkt dat zo’n 70 procent van de mensen in verpleeghuizen juist vaak buiten komt. Ongeveer de helft bezoekt regelmatig een tuin of park en 20 procent doet boodschappen, gaat naar een café, restaurant of een buurthuis.
Verpleeghuizen mogen de vrijheid van bewoners niet zomaar beperken: dat kan alleen na het volgen van strenge juridische regels, waarbij het uitgangspunt is: nee, tenzij. Dat geldt ook voor mensen met dementie.
In maart 2020 kondigt het kabinet officieel een bezoekverbod in verpleeghuizen aan. Het verbod is gebaseerd op een noodverordening en betekent dat familie en vrienden het verpleeghuis niet meer in mogen.
Dat bewoners zelf ook binnen moeten blijven, is volgens juristen ingrijpender. Het gaat namelijk over het beperken van vrijheid. Maar deze maatregel kondigt het kabinet nooit officieel aan, maar komt voort uit een vraag- en antwoordlijst van verpleeghuisbranchevereniging ActiZ. Het ministerie is betrokken bij het opstellen ervan.
In die lijst staat dat bewoners nog wel naar de binnentuin kunnen, als die is “afgesloten voor de buitenwereld”. Maar de deur uitgaan voor een wandeling? “Nee, dit kan niet”, luidt het antwoord. “Elke beweging van cliënten buitenshuis” is volgens ActiZ een besmettingsrisico, en daarom “zeer onwenselijk”. De deur van het verpleeghuis mag ook “op slot”, want zorgorganisaties “moeten” ervoor zorgen dat cliënten niet naar buiten gaan.
Uit e-mails blijkt dat Actiz het concept van de tekst eerst aan het ministerie voorlegt, met de vraag om opmerkingen of een akkoord. Ambtenaren bespreken de tekst onderling. Een van hen plaatst vraagtekens bij het punt over niet meer mogen wandelen: “Bewoners mogen niet meer naar buiten? De maatregel is toch verpleeghuis dicht voor bezoek, en niet total lockdown?”
Een collega reageert dat het verbod inderdaad “niet in lijn” is met het bezoekverbod, “maar wel met de gedachte erachter”. Het moet “dan maar” vallen onder de maatregel die een instelling zou mogen treffen in een noodsituatie. Ook al “klopt” het “vast juridisch niet helemaal”.
Andere, niet geopenbaarde e-mails waar Nieuwsuur over beschikt, tonen dat VWS-topambtenaar Ernst van Koesveld bijna direct daarna de concepttekst terugstuurt aan Actiz, met enkele opmerkingen. Hij schrapt het ‘wandelverbod’ niet, maar vraagt om in de tekst te verwijzen naar RIVM-richtlijnen en bij de binnentuin toe te voegen dat ze “afgesloten van de buitenwereld” moeten zijn. Hij sluit af met: “Fijne avond nog.”
Daarna mailt een ambtenaar de collega’s op het ministerie nog na: “‘Nood breekt wet’ is ook een geaccepteerde ongeschreven rechtsnorm in ons bestel”.
‘Nood breekt geen wet’
Zes jaar later reageren juristen kritisch. “Nood breekt geen wet”, zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. “Dat is helemaal geen rechtsbeginsel.”
Als er sprake is van nood, had het kabinet volgens hem de noodwetten uit de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden moeten activeren. Bij die route krijgt ook het parlement een rol. “Dat had in een dag geregeld kunnen worden. Maar in plaats daarvan is het er via een schaduwbeleidslijntje ingerommeld.”
Universitair docent gezondheidsrecht Brenda Frederiks noemt de mailwisseling “schokkend”. “Je denkt dat je in een democratisch land leeft, waar de wet wordt gevolgd en mensenrechten gerespecteerd. Daar mag je niet zomaar via een paar mailtjes overheen stappen.”
Verpleeghuisportier Henk Kompagne moest bewoners tegenhouden die naar buiten willden. Hij had toen al twijfels over de juridische basis:
ActiZ laat in een reactie weten dat de vraag- en antwoordlijst een “handreiking” was, zonder “zelfstandige juridische status”. Volgens LOC-voorman Laterveer volgde een meerderheid van de verpleeghuizen de Actiz-lijn en was die in de praktijk “niet vrijblijvend”. Hij zegt dat het “leek alsof dit wettelijk de regeling was”.
Diverse verpleeghuizen zeggen tegen Nieuwsuur dat zij de instructies van ActiZ volgden. Lees hier de reacties van achttien aangeschreven verpleeghuizen.
Duizenden mensen
Frederiks schat dat het om duizenden mensen gaat die tijdens de eerste golf naar buiten hadden gewild en gekund, maar binnenbleven vanwege de ActiZ-instructies. “Verschillende bewoners had je prima kunnen uitleggen dat je wel naar buiten mag, maar afstand moet houden van familie.”
Reactie ministerie
VWS wilde aanvankelijk niet ingaan op de juridische grondslag van het ‘wandelverbod’. Het departement zei tijdens de enquête geen coronavragen te beantwoorden. Nadat Nieuwsuur de genoemde mailwisseling voorlegde, ging een woordvoerder toch op zoek. Ze wees eerst op de noodverordening, maar erkende dat die alleen het bezoekverbod betreft. Voor het niet naar buiten mogen kon ze “geen aanvullende documenten” vinden.
Voermans vermoedt dat VWS bang is voor claims. “Als het ministerie toegeeft dat het zo’n verregaande maatregel zonder juridische grondslag heeft genomen, dan is dat onrechtmatig handelen. Mensen die daarvan schade ondervonden, zouden de overheid kunnen aanspreken op de gevolgen.”
