Op Facebook en Instagram verschijnen volop advertenties van Nederlandse politieke partijen in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart. Volgens de regels van moederbedrijf Meta mag dat niet, maar het gebeurt toch. Dat constateren onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam (UvA).
Het speelveld voor partijen is daardoor ongelijk op de platforms van Meta. Deskundigen vrezen bovendien dat ook illegale verkiezingsbeïnvloeding online kan belanden.
De UvA-onderzoekers bekeken handmatig zo’n 7000 betaalde Nederlandse advertenties die sinds 1 januari op Instagram en Facebook verschenen. Ruim 500 daarvan kwamen van politieke partijen of kandidaten voor de gemeenteraadsverkiezingen. Gemiddeld bleven de advertenties bijna een week online.
Het toezicht van Meta op de eigen regels werkt dus niet goed, zegt UvA-onderzoeker Fabio Votta. “Accounts kunnen zichzelf aanmerken als politieke partijen, dus dan zou het voor Meta duidelijk moeten zijn dat die accounts politieke advertenties plaatsen.” Bovendien gebruiken partijen en kandidaten in hun advertenties partijlogo’s en woorden die duidelijk verwijzen naar de gemeenteraadsverkiezingen.
Toch wijst Meta zulke advertenties niet altijd af. Zo plaatste een lokale partij in Utrecht een poster met de tekst ‘stem 18 maart Utrecht solidair!’ op Facebook en Instagram. Ook een partij uit Gouda publiceerde een advertentie met een stemoproep:
De partij laat weten dat sociale media “een belangrijk middel is om inwoners van Gouda te informeren en te betrekken bij onderwerpen die in onze stad spelen, zeker in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen”. De partij verwacht dat platforms “duidelijk zijn over hun regels en dat zij zelf ook adequaat controleren wanneer bepaalde vormen van promotie onder politieke advertenties vallen”.
Regels ‘onwerkbaar’
Het verbod van Meta op politieke advertenties is een reactie op recente Europese regels voor het tegengaan van buitenlandse beïnvloeding bij verkiezingen en het beschermen van persoonsgegevens. Platforms moeten openheid geven over wie een advertentie betaalt en op welke doelgroep advertenties zijn gericht.
Meta, het moederbedrijf van Instagram en Facebook, vindt die regels “onwerkbaar” en besloot daarom vorig jaar álle politieke en maatschappelijke advertenties te weren van de platforms in de EU. De categorie ‘politiek, verkiezingen, en sociale thema’s’ verdween dan ook uit het openbare advertentieoverzicht.
‘Mogelijk risico voor verkiezingen’
Maar politieke advertenties verschijnen dus toch online. “Het speelveld voor partijen wordt zo onduidelijker, en reclame blijft meer onder de radar”, zegt informatierechtspecialist Max van Drunen (Universiteit van Amsterdam). Hij was niet betrokken bij het onderzoek.
Dat Meta politieke reclame doorlaat, is mogelijk in strijd met EU-regels, zegt Van Drunen. “Platforms zijn verplicht om hun algemene voorwaarden zorgvuldig toe te passen, maar blijkbaar glippen er nog politieke advertenties doorheen. Als dit te vaak misgaat, vormt dit mogelijk een risico voor verkiezingen.”
UvA-onderzoeker Votta: “Als Meta deze simpele, openlijk politieke advertenties niet eens kan detecteren, hoe kunnen ze dat dan bij heimelijke beïnvloeding van gebruikers, bijvoorbeeld bij manipulatie door Rusland?”
Oneerlijke voorsprong
Politieke partijen die de regels van Instagram en Facebook weten te omzeilen, hebben bij de verkiezingen een voordeel ten opzichte van partijen die zich aan de regels van de platforms houden, zeggen deskundigen. “Degenen die profiteren zijn de types die hier wat langer over nagedacht hebben en bedenken: ik ga deze advertentietekst net even anders formuleren”, zegt campagnestrateeg Justin Koornneef (BKB Het Campagnebureau). “Die komen door de detectie en hebben daarmee extra bereik op een platform waar mensen hun informatie vandaan halen.”
In reactie op vragen van Nieuwsuur laat Meta weten dat het plaatsen van advertenties over “maatschappelijke kwesties, verkiezingen en politiek in de EU” in strijd is met het beleid. “Het beschermen van de integriteit van verkiezingen is voor ons een prioriteit. We onderzoeken deze meldingen en hebben al actie ondernomen tegen een aantal advertenties die ons advertentiebeleid schenden”, aldus een woordvoerder.
Methode UvA-onderzoek
Aan de gemeenteraadsverkiezingen doen bijna 62.000 kandidaten mee, wat het (nog lopende) onderzoek van de UvA meteen begrenst: de onderzoekers kunnen onmogelijk alle berichten van alle kandidaten bijhouden. Ze selecteren doorlopend posts van partijen in dertig gemeenten en de hoogste twaalf kandidaten op hun lijsten. Daarnaast zoeken ze naar berichten met 120 steekwoorden als ‘migratie’, ‘klimaat’ en ‘stem op’.
Wat overblijft, beoordeelt het team handmatig om vast te stellen of er sprake is van politieke reclame. Het onderzoek toont hierdoor alleen het topje van de ijsberg. De onderzoekers verwachten in de komende weken een toename van politieke advertenties te zien, omdat de verkiezingen dichterbij komen.
