“Als je ziet hoe Bolkestein altijd de verdieping heeft gezocht en met originele ideeën kwam, is hij een voorbeeld voor bijna iedere VVD’ er”, zegt VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans. Net als Frits Bolkestein was ook Brekelmans eerst minister van Defensie en aansluitend leider van de VVD-fractie.
Vandaag verscheen de vuistdikke biografie van oud-politicus Bolkestein, waar historicus en NOS-eindredacteur Dik Verkuil op is gepromoveerd. Hij noemt Bolkestein ongenaakbaar. “Een moeilijk toegankelijke man. Het bleef altijd ‘U’ en ‘meneer’. En als hij eenmaal wat vond, was hij daar met geen tien paarden vanaf te brengen.”
Bolkestein was behoorlijk eigenzinnig. Eind jaren ’80 schreef hij als minister van Defensie ook toneelrecensies voor opinieweekblad ‘De Haagse Post’. “Ik kan me niet indenken hoe ik daar de tijd voor zou moeten vinden”, zegt VVD-fractievoorzitter Brekelmans. “Je bent nu als politicus continu bezig met de waan van de dag.” Brekelmans vindt dat wel een les van Bolkestein: “Tijd nemen om te reflecteren en je inhoudelijk te verdiepen.”
Ondanks zijn elitiaire uitstraling werd Bolkestein populair. Verkuil: “De politiek was in de jaren negentig erg naar binnen gekeerd, maar Bolkestein sprak via debatten direct tot de kiezer.” Brekelmans: “Ik zag dat ook bij mijn ouders, die op geen enkele manier op Bolkestein leken, maar wel op hem stemden.”
Storm van kritiek
Bolkestein maakte als fractievoorzitter geen goede start. “Hij was een matige debater. Maar ineens trekt hij de discussie naar zich toe”, vertelt Verkuil. Bolkestein schrijft in 1991 in de Volkskrant dat integratie met lef moet worden aangepakt. De Europese beschaving is superieur en minderheden uit andere culturen moeten zich houden aan de wetten die uit die cultuur voortkomen.
Het leidde tot een storm van kritiek. Bolkestein zou moslims discrimineren. “Maar het verwijt dat hij in ‘troebel water viste’ slaat nergens op”, zegt Verkuil. “Hij maakte zich al ruim tien jaar – sinds de Iraanse revolutie van 1979 – zorgen over de fanatieke anti-westerse houdingen in delen van de Islamitische samenleving. En ook over de verloedering van wijken in grote steden.”
Verkuil schrijft dat Bolkestein had geprobeerd het onderwerp met andere fractievoorzitters te agenderen. Maar toen hij merkte dat het thema scoorde, zette hij ermee door. Volgens Brekelmans was Bolkestein zijn tijd ver vooruit. “De wegbereider voor de discussie van tientallen jaren later. Een discussie die we nog steeds hebben.”
Maar Verkuil relativeert. “Bolkestein zei dat als we dat niet goed oplosten het nageslacht ons erom zou vervloeken. Maar je kan niet echt zeggen dat het veel heeft opgeleverd.” Verkuil vindt niet dat Bolkestein de weg voor rechts-populisme heeft geëffend. “Geert Wilders was VVD-fractiemedewerker en zag Bolkestein als zijn grote voorbeeld. Wilders heeft goed naar hem gekeken en is onmiskenbaar verder gegaan op de weg die Bolkestein was ingeslagen. Maar Wilders heeft afslagen genomen die Bolkestein veroordeelde.”
Toen de VVD in de Paarse coalitie stapte, bleef Bolkestein in de Kamer. Daar hoort een partijleider, vond hij. Hij keerde zich ook regelmatig tegen het kabinetsbeleid. Hoewel Brekelmans Bolkestein bewondert, moet hij als nieuwe VVD-fractievoorzitter juist meer balanceren. “Ik wil als fractievoorzitter heel duidelijk maken waar de VVD voor staat, maar we zitten ook in een minderheidscoalitie. Dat betekent dat ik ook open moet staan voor ideeën van anderen.”
In de praktijk legde Bolkestein zich ook vaak neer bij het kabinetsstandpunt. ‘Hij blaft, maar bijt niet door’, was dan het commentaar. Volgens Verkuil kenmerkend voor Bolkestein. En waarschijnlijk ook een van de redenen van zijn vertrek in 1998. “Want aan de effectiviteit van zijn inbreng werd in toenemende mate getwijfeld.”
Bekakte spraak
Sociaal-economisch werd Bolkestein steeds rechtser en pleitte hij voor een klein sociaal vangnet, anders werden mensen maar lui. Volgens hem leed Nederland zelfs aan een zieligheidscomplex. “Het was de kracht van Frits om de discussie op scherp te zetten. Zo doorbrak hij taboes”, zegt Brekelmans. “Ik kies mijn eigen woorden, maar zie nu ook dat het aantal mensen met een uitkering gigantisch stijgt. Dan vraag ik me af: iedereen die daarin zit, is dat nou echt nodig?”
Bolkestein wilde aanvankelijk overigens actief worden voor de PvdA, schrijft Verkuil. Hij vond dat in zijn jonge jaren de “enige serieus te nemen partij”. Na een carrière in het buitenland voor Shell, gaat hij eind jaren zeventig onder meer praten met zijn oude studievriend Ed van Thijn, toenmalig PvdA-fractievoorzitter. “Die maakte hem duidelijk dat het heel moeilijk zou worden bij de Pvda. Alleen al vanwege zijn bekakte spraak”, aldus Verkuil.
Bovendien was Bolkestein rechtser en de PvdA linkser geworden. Verkuil: “Hij meldde zich daarop bij de VVD, waar hij op een schijnbaar onverkiesbare plaats op de lijst komt. Maar tegen de verwachting in komt hij net de Tweede Kamer in. Het had dus maar weinig gescheeld of we hadden nooit van hem gehoord.”
